Хадагаар золгохо гурим

“Хадаг” гэhэн үгэмнай түбэд үндэhэтэй, “тэнгэри” гэhэн удхатай юм. Буряад-монгол зоной бэлэгэй дээдын бэлэг, хүндэлэл ёhололой эгээл дээдын тэмдэг гэжэ хадагаа нэрлэдэг. Эгээл ехээр хүндэлhэн хүндөө хадагуудые баридаг гээшэбди. Будда бурханай номнол hургаалай дэлгэрэн таража эхилхэдэ, хадаг бии болоhон түүхэтэй.

Хадагые яажа бүтээдэг бэ гэбэл, торгон миндаhан утаhаар нэхэжэ хэдэг юм. Хадаг бүхэн өөрын нэрэтэй, хээтэй, үнгэтэй байдаг.

Эгээл багань hэблиг хадаг гэжэ нэрэтэй, 60 сантиметрhээ 1 метр хүрэтэр утатай. Юрын хадаг 1-hээ 1,5 метр хүрэтэр утатай, аюуша хадаг 2-hоо 4 метр хүрэтэр ута юм.

Хээгээрээ яагаад илгардаг бэ гэбэл, алхан хээтэй, найман тахилтай, түмэн үлзытэй байдаг. Түмэн үлзытэйнь хас тэмдэгшүү, тиин дотороо 3-4 янзын байжа магад: бүтүү утаhан хээтэй, набшаhан хээтэй, сэсэгшүү хээтэй.

Yнгын талаар иимэ илгаралтай: хүхэ, сагаан, шара, ногоон, улаан. Юрэнхыдөө hолонгын долоон үнгые холисолдуулан хэhэн байжа магад. Хүхэ үнгэтэй хадаг илангаяа дэлгэрэнги. Сагаалганай үедэ, хүүгэдээ айл болгоходоо, бусад ниитын найр нааданай үедэ хүхэ хадагаар аба эжыгээ, түрэл гаралаа, хүндэтэй танилнуудаа, нүхэдөө золгодог ушартай. Хүндэтэй номын Багшадаа сагаан хадаг баридаг.

Юрэнхыдөө хадаг барюулха хүнтнэй ямар тушаал зиндаатайб, ямар аша габьяатайб, дүтын гү, али холын гү, ниитын, хубиин ажабайдалда ямар удхатай ажал ябуулнаб – иимэл харааhаа бодомжолон, хадагаа шэлэжэ абадаг гээшэ. Тиихэдэ утын хэмжээн, хээ, үнгэ хараада абтана бшуу.

Хадаг бариха ёhо.

Хадагаа дундуурнь утаашань нугалхада, ама гараhан талыень нюур тала гэдэг, хоёр альган дээрээ тааруулан табижа, бариха хүн руугаа нюурта талыень харуулжа, эрхы хургаараа дээрэhээнь даража баряад, үреэлэй үгэ хэлэжэ, барижа золгодог. Аманиинь юун гэhэн удхатайб гэбэл, амандаа хэшэгтэй, олоhон олзотнай олзо боложо, дүүрэн жаргалтай ябахые хүсэнэб гэhэн тэмдэг мүн.

Мүнгэн гээшэмнай баhал зүб, буруу талатай байдаг. Зүб талань хадаа дотор талань болоно. Шүбгэ мэтэ хурса оройтой ордонтой талань бэшэ, харин нүгөө талань болоно. Мүнгэнэй дотор талые дээшэнь харуулаад, толгой талыень баруун гарайнгаа эрхы хургаар дараад, хадагтайгаар золгодог гээшэ. Хадаг барихадаа, хүнэй гар дээрэ, гарай шэлбэ дээрэ тохожо, табижа болохогүй. Гарайнь альган дээрэ зүб мүрөөр барюулха ёhотой. Мүн лэ хүзүүн дээрэнь табижа болохогүй.

Хадаг абаха ёhо.

Хадаг абажа байhан хүн хадаг барижа байhан хүнэй үреэлэй үгэ бултыень шагнажа, хоёр гарайнгаа альгые дэлгээгээд, эрхы хургаяа ёдойлгон, хадагыень хүлеэн абадаг. Харюугай үреэл хэлэхэ гээ hаа, хадагаа гар дээрээ эрьюулжэ, аман талаарнь тэрэ хүн тээшээ харуулаад, үреэлээ хэлэдэг. Эндэ онсо ажаглахаар юумэн гэхэдэ, хадаг барижа, хадаг абажа байhан хүнүүд орой соорхой байдаггүй, толгойдоо малгайтай байха ёhотой.

Хадагаа хүлеэжэ абаад, зүүн гар дээрээ баруун гараараа нугалжа эбхээд, үбэртэлдэг. Энэ хадаа дээдын бэлэгые ёhолон хүндэлжэ абаhанай тэмдэг гээшэ. Хадагые ганса гараараа дундаhаань шүүрэн абадаггүй. Хадаг абаад, иишэ тиишэнь табидаггүй, харин эгээл хүндэтэй, дээрэ, сарюун сэбэр газарта табидаг. Зарим хүн хадаг барюулхадань, хүзүүндээ үлгэдэг. Иимэ ёhо буруу, анхан сагhаа Буряад-Монголдо иимэ гурим байгаагүй юм.

Урда сагта хадагай үсөөн байхада, бэе бэедээ дамжуулан, хүндэ ямбатай хүнүүдээ илган хүндэлжэ ябаhан саг байгаа. Юрэнхыдөө хадаг гээшэ алта мүнгэнhөөшье үлүү сэнтэй хүндын тэмдэг байгаа, байhаншье зандаа.

Хадагаар золгохо ёhо заншалаа зүбөөр хэрэглэжэ сахиял!

Бата-Мүнхэ ЖИГЖИТОВ

Поделиться

Опубликовать в Facebook
Опубликовать в Google Buzz
Опубликовать в Google Plus
Опубликовать в LiveJournal
Опубликовать в Мой Мир
Опубликовать в Одноклассники
Опубликовать в Яндекс