Зүблэлтэ засагай үедэ

1917 оной арбадахи hарын ниигэм журамта хубисхал (Октябриин социалис) Байгалай урда бэе, Ород хоёрой харилсаае саашадань үргэлжэлүүлээ. Буряад газарай баруун хуби (Буряад-Монгол өөртөө засаха можо) БНОрЗХЖНУ-ай зайда оробо. Зүүн хубинь Алас Дурнын Бүгэдэ Найрамдаха Уласай бүрилдэхөөндэ багтажа байгаад, 1921 оной дүрбэдэхи hарын 27-до Буряад-Монгол өөртөө засаха можо болобо. АДБНУ 1922 ондо ЗХУ-ай бүрилдэхөөндэ орожо, 1923 ондо табадахи hарын 23-да хоёр өөртөө засаха можоhоо Бүгэдэ Найрамдаха Буряад-Монголой өөртөө засаха Зүблэлтэ Ниигэм Журамта Улас (АССР) байгуулагдаба. 1937 ондо Зүүн Шэбэрэй хизаарай захиргаанай байгуулалтые хубилгажа, хэдэ хэдэн аймагуудые уласай (республикын) мэдэлhээ хуули бусаар гаргаад, тэдэниие Буряад хоёр өөртөө засаха (автономито) тойрог болгон таhалба. Тэдэ хадаа Шэтэ можын мэдэлэй Ага тойрог, Эрхүү можын мэдэлэй Ордын-Адаг (Усть-Ордын) тойрог болоно.

Зүблэлтэ үе сагай hайншье, муушье үйлэ хэрэгүүдые бүхы гүрэнтэй адли Буряад-Монгол орон амасаха баатай hэн. Зүблэлтэ засагай жэлнүүдтэ уласай хүдөө ажахы ехээр хүгжөө. Арадай ажахын 60 шахуу hалбари, тэдэнэй тоодо ниидэхэ онгосо (самолёт) бүтээлгэ, машина бүтээлгэ, элшэ хүсэн, шулуу нүүрhэнэй, ашагта малтамалнуудай, модо болбосоруулгын гэхэ мэтэ Буряадай ажахы үйлэдбэриин hалбаринууд БНЗНЖУХ-ой (СССР-эй) бүхы эдэй засагай (экономическа) районуудтай нягта харилсаатайгаар хүгжөө hэн. Буряад-Монгол орондо байгуулагдаhан томо үйлэдбэринүүдэй (заводуудай) олонхинь сэрэгэй (оборонын) бүтээл (продукци) гаргадаг байжа, улас хаалгатай гуримаар бусад дэлхэйhээ холодуулагданхай байгаа.

Илангаяа зүблэлтэ засагай үедэ Буряад-Монгол ороной hургуули hуралсал, эрдэм ухаан, соёл ехээр хүгжэжэ, түүхэдэ ороо. Ородой Шэнжэлхэ ухаанай академиин Шэбэрэй таhагай Буряадай Шэнжэлхэ ухаанай түб, уласай дүрбэн дээдэ hургуули, 20 гаран техникүм, тусхай дунда hуралсалай газарнууд — эдэ бүгэдэ эрдэм ухаанай, мэргэжэлэй ехэ хүсэн гээшэ, ерээдүйн сагта уласай эдэй засаг (экономико) хүгжөөхэ хэрэгтэ түлхисэ үгэхэ хүсэн мүн.

1958 ондо «Монгол» гэhэн нэрэ зэргэ хуули бусаар болюулагдажа, бүрин эрхэтэ Бүгэдэ Найрамдаха Буряад өөртөө Засаха Зүблэлтэ Ниигэм Журамта Улас гэжэ шэнээр соносхогдoo hэн.

1990 оной арбадахи hарын 8-да уласай “өөртөө засаха” гэhэн нэрэ зэргэ болюулагдажа, бүрин эрхэтэ Бүгэдэ Найрамдаха Буряад Зүблэлтэ Ниигэм Журамта Улас гэжэ шэнээр соносхогдoo hэн.

1991 оной гурабадахи hарын (маартын) 27-до Буряадай Уласай Хурал (Парламент) уласай нэрэhээ “Зүблэлтэ”, “Ниигэм Журамта” гэhэн элирхэйлэгшэ үгэнүүдые болюулжа, “Бүгэдэ Найрамдаха Буряад Улас” болгобо. Бүрин эрхэтэ улас, өөрын үндэhэн хуулитай, хуули гаргаха, тэрэниие хэрэг дээрэ бэелүүлхэ засагтай. 1994 ондо Буряадай түүхэдэ түрүүшын Юрэнхылэгшэ (Президент) hунгагдаа hэн.

 

Поделиться

Опубликовать в Facebook
Опубликовать в Google Buzz
Опубликовать в Google Plus
Опубликовать в LiveJournal
Опубликовать в Мой Мир
Опубликовать в Одноклассники
Опубликовать в Яндекс