Шэнэ сагай шэнжэлгын эхиндэ

Эртэ урда сагай элдэб зүйлнүүдээр түүхэ шэнжэлдэг хуушанай hудлал зүблэлтэ (совет) үедэ ехээр хүгжэhэн байна. 1928 онhоо БНЗНЖУХ-(г)ой Шэнжэлхэ ухаанай хүреэлэнэй (академиин) хуушанай hудлалай тусхай экспедици эндэ анхан малталгануудые хэжэ эхилээ hэн. Тэрэнэй хүдэлмэридэ Буряадай соёлой дээдэ hургуули, БНЗНЖУХ-(г)ой Шэнжэлхэ ухаанай хүреэлэнэй эдэй соёлой түүхын хүреэлэн, хизаар ороноо шэнжэлдэг эдэбхитэн хабаадалсаа бэлэй.

Нэгэ жэшээ дурдая. 1951-1952 онуудта түүхын эрдэмэй доктор А. П. Окладниковай хүтэлбэрилhэн шэнжэлгээнэй анги (экспедици) Улаан-Yдэ шадарай Толгой гэжэ хадын хормойдо малталга хэхэ зуураа, үни үхэжэ дууhаhан томо, жэжэ амитадай олон тоото яhануудые олоhон байгаа. Эдэ яhанууд хэдэн метр газар доро, гол мүрэнэй үндэр эрье сооhоо олдоо hэн. Энээнhээ харахада, хэдэн арбаад мянган жэлэй урда тээ Сэлэнгэ мүрэнэй уг hабань, мүнөөнэйхиhөө ондоо тээгүүр, нүгөө хүтэлөөр урдадаг байhан шэгтэй байба. Тиин эндэ арсалан заан, хирhэн, зэрлиг буха, элжэгэн, аса туруутай морин, мүн тэрэ үеын ан арьяатан, туйлай томо шоно, томо баабгай, мүнөө сагта халуун орондо ябадаг ута эбэртэй оронго гүрөөhэн гэхэ мэтэ амитадай яhанууд нэгэ газарта орхигдожо, шоройгоор булагдаhан байба.

Толгой хадада олдоhон эдэ амитадай үлэгдэлнүүдые үндэhэлэн, оршон тойронхи нютагуудта урда дээрэ үеын хүнүүд анхан яажа амидардаг байhые, байгаалиин ямар байдалда тэдэнэй ажаhуухые дүүрэн ойлгожо боломоор. Мүн тэрэ шадар Ошуурхаб тосхоной захада, эртэ балар сагай хүнэй буусаhаа малтажа олоhон зүйлнүүд тон hонирхолтой. Эндэhээ олдоhон зүйлнүүд Толгой хадынхитай тон адли байба. Тэрэ шадар шулуугаар хэhэн зэбсэг багажанууд, туйлай томо хайнаг үхэрэй эбэр ба яhан, зэбсэг болодог бугын эбэрэй үлэгдэл, бугын ба томо хилмэ загаhанай яhанууд холисолдон хэбтээ hэн. Эндэ байрлаhан хүнүүд шулуу мүлижэ шадаха болоодүй, харин зэр зэбсэгүүдые гол мүрэнэй эльгэн хара шулуугаар хэмхэлжэ, хурса эри гаргаhан байба. Эндэhээ олдоhон гайхалтай зүйлнүүдэй нэгэн гэхэдэ, яhаар шүдэлжэ хэhэн hэрээ болоно. Энэнь хэлбэреэрээ Зүлхэ мүрэнэй эхиндэ, мүн Баруун Европодохи хабсагайн хүмэг сооhоо олдоhон эртэ сагай hэрээнүүдтэй тон адли байна гэжэ А. П. Окладников хэлэhэн байдаг. Энээгээр үндэhэлжэ хэлэбэл тэрэ сагай хүнүүдэй ходо загаhа барижа эдидэг байhаниинь тодорно. Түүхэтэ зурагууд, хүшөө шулуунууд, буусанууд Буряад арадай түүхэтэй таhаршагүй холбоотой.

Түүхын эрдэмэй доктор А. П. Окладников хэдэн хабсагайн түүхэтэ зурагуудые буулгажа абанхай. Тиигэбэшье олон газарай зурагууд буулгажа абтаагүй, эбдэржэ баларжа, үгы боложо байдаг. Оронго голой адагтахи нэгэ улаан хабсагайн үбэртэ арбан гурбадахи зуун жэлэй түрүүшын хахадта, Монгол бэшэгээр бэшэhэн ехэ бэшэг байдаг hэн. Тэрэнэй эхиндэ: «Бурхан тэнгэриин үүдэн, эсэгэ үбгын богоhо, бурхан галта уулашни, энхэ тайбан нютагшни» — гээд, саашадаа олон ондоо үгэ бэшээтэй байдаг бэлэй. Теэд Сэлэнгэ мүрэниие үгсэhэн түмэр зам табихадаа, тэрэ бэшэгтэй хабсагайе задалжа абаhан байгаа. Тиимэ ушарнууд али олон үзэгдэнэ.

Поделиться

Опубликовать в Facebook
Опубликовать в Google Buzz
Опубликовать в Google Plus
Опубликовать в LiveJournal
Опубликовать в Мой Мир
Опубликовать в Одноклассники
Опубликовать в Яндекс