Ородто

16-дугаар зуун жэлдэ Ородой эзэнтэ гүрэн хилэеэ зүүн зүг руу үргэдхэжэ эхилээ. Тиигэжэ Байгал тээшэ зүдхэhэн хасагуудта энэ хизаарай арад зон дайрагдаhан юм. 1666 ондо Yдэ голой үндэр эрье дээрэ ород хасагууд модон хэрэм бариба. Тэрэ хадаа хожомоо баян наймаашадай Дээдэ-Yдэ хото, мүнөөнэй Буряад ороной ниислэл Улаан-Yдын эхин байгаа. Ород (Росси) гүрэнэй хилэеэ шангадхаhанhаа уламжалан, Буряад угсаата зон үлэгшэ Монголhоо амяарлагдаа бэлэй. Хаанта засаг Байгалай урда бэедэ өөрынгөө хүтэлбэриин захиргааниие байгуулба. Гэбэшье Буряад-Монголнууд өөhэдынгөө толгойлогшо хүтэлбэрилэгшэдтэй hэн. Тэдэнь Зүүн Шэбэрэй (Сибиириин) захиргаанай хиналта доро бэлэй. Шэбэрые hэтэ гараhан түмэр замай барилга, мvн Ородые Зүүн-урда Аазиин оронуудтай холбоhон заншалта тэмээн хамбы гэхэ мэтэ 18-19-дэхи зуун жэлнүүдтэ Байгалай урда бэеын хизаарай эдэй засагай (экономикын) хүгжэлтэдэ ехээр нүлөөлөө юм.

Буряадай газар нютаг 17-дохи зуун жэлэй дунда үедэ Ородой Хаанта Уласай бүрилдэхөөндэ орожо, эхилээд Инисе, Яхад хотын захирагшын харьяанда байгаа. Эрхүүгэй воеводствын бии болоhонhоо (1672) хойшо Байгалай хойто Дээдэ Зүлхэ мүрэнэй, Булаганай, Идын остроогууд, Бирюльскэ слобода, хожом Байгалай урда Дээдэ Ангарай, Баргажанай, Бабантын, Yдын, Сэлэнгын, Итансын, Хабаансхын, Яруунын остроогууд тэрэнэй зайда оробо. Дундаада газар Нэршүү хотодо хүтэлэгдэбэ.

18-дахи зуун жэлэй 40-д онуудта буряад зон хүтэлхэ ула «хонтоорнууд» байгуулагдажа эхилнэ. Анаагай хориин арбан нэгэ обогуудай хонтоор түрүүшын болобо. Эдэ хонтоорнууд «Устав об управлении инородцами» (1822) – гэгшын ёhоор тайшаа толгойлhон Степной дүүмэ нэрэтэй байгаа. Эрхүү гүбеэр Алайрай, Булаганай, Дээдэ Зүлхэ мүрэнэй, Идын, Ойхоной, Худын, Түнхэнэй долоон дүүмэтэй (1886-1890 онуудта болюулагдаhан).

Байгалай урда газарта 1851 ондо Дээдэ Yдын, Нэршүү остроогуудhаа шэтэ түбтэй Байгалай шанад (Забайкалиин) можо байгуулагдаба. Тэрэ Баргажан (Баргажанай степной дүүмэ), Дээдэ Yдэ (Хориин степной дүүмэ), Сэлэнгэ (Сэлэнгын, Хүдэриин (Хударын) степной дүүмэнүүд), Шэтэ (Агын, Yрүльгын степной дүүмэнүүд) дүрбэн тойрогтой. 1884 ондо Байгалай шанад можо Амуур шадар генерал-губернаторствын бүрилдэхөөндэ оробо.

Поделиться

Опубликовать в Facebook
Опубликовать в Google Buzz
Опубликовать в Google Plus
Опубликовать в LiveJournal
Опубликовать в Мой Мир
Опубликовать в Одноклассники
Опубликовать в Яндекс