Мүнөөдэрэй Буряад Орон

Республикын дэбисхэр дээрэ 24 аймаг, 6 хото, 29 хотын түхэлэй поселок, 614 hуурин тосхон оршодог. Ниислэл хото Улаан-Yдэ (урдандаа Верхнеудинск) Yдэ голой эрьедэ 1666 ондо байгуулагдаа. Улаан-Yдэдэ 100 гаран яhанай 420 мянган хүн ажаhуудаг. Буряад орон Азиин түб хубида оршодог республика. Газарайнь хэмжээн 351,3 мянган дүрбэлжэн модо болохо. Республикымнай хүршэнэр: Эрхүүгэй болон Шэтын областьнууд, Тыва Республика, Монгол гүрэн.

Буряад Республикын туг.

Буряад Республикын гүрэнэй туг гурбан үнгые бүридүүлнэ – хүхэ, сагаан, шара. Эдэ гурбан үнгэ сэнхир номин тэнгэриин, сагаан сэбэр сэдьхэлэй, мүнхэ юумэнэй hүлдэ тэмдэгүүд болоно. Буряад угсаатанай шүтэдэг Буддын шажанай hүлдэ тэмдэг мүн лэ шара үнгэ юм.

Гүрэнэй герб.

Буряад Республикын гүрэнэй герб хадаа гүрэнэй тугые бүридүүлhэн хүхэ, сагаан, шара үнгэтэй гурбан дүхэригөөр бүhэлэгдэнхэй юм. Дyхэриг болбол мүнхэ юумэнэй hүлдэ тэмдэг гээшэ. Дyхэригэй досоо Байгал далайн долгинууд, уула үндэр хаданууд зурагданхай.

Буряад монголшуудай удха ехэтэй алтан соембо гүрэнэй гербын орой талые эзэлнэ. Алтан соёмбо хадаа монгол угсаатан зоной хэтэ мүнхэдэ нангинаар тахижа байhан hара, наран болон гал гуламта нэгэдүүлнэ. Мүн галай гурбан залаа Буддын шажанай hургаалай гурбан эрдэниин hүлдэ тэмдэг болодог. Гербын доодо талада сэнхир хүхэ хадаг дээрэ Буряад Республикын нэрэ буряад ба ород хэлээр бэшэгдэнхэй. Мүн баhа Байгал далайн долгинууд зурагданхай: «Байгал далай – нангин, үршөөлтэ далай, мүнхын уhандал амидаралтай, аршаан шэнги охитой».

Эхэ нютагаймнай гимн: «Yнгын дайдаар хангай тайгаар нэмжыгшэ» гэhэн үгэнүүдээр эхилдэг. Энэмнай хооhон үгэнүүд бэшэ, юуб гэхэдэ, бидэ аргагүй баян, гоё газар дээрэ ажаhуунабди. Гансал бидэ дэлхэй дээрэхи эгээл гүнзэгы, эгээл сэбэр уhатай агууехэ нууртайбди. Байгал тухай хэлэгдэнэ гэжэ ойлгоо ёhотойт. Байгалай уhан дэлхэй дээрэхи сэбэр уhанай табадахи хубинь гээшэ. Гүнзэгынь аяар 1637 метр.

Тиихэдэ Буряад орониие хадалиг орон гэхэдэ таарамжатай. Манай эндэ орьёл үндэр хада ууланууд бии. Эгээл үндэрынь – республикын баруун захада оршодог Мүнхэ-Сарьдаг – 3491 метр. Манай нютаг сэлгеэ олон нуурнуудаар, хотогор уужам талануудаар, ой модоор, тахилтай, үреэлтэй хадануудаар баян орон юм. Нютагнай ургамал болон ан амитадаар элбэг. Баргажанай булган, Байгалай хаб загаhан болон омоли бүхы дэлхэйгээр суурханхай. Гадна Улаан дэбтэртэ оруулагдаhан олон түхэлэй ургамал, ан амитадые олохот. Гурбанай хоёр хубиин шэнээн газарые ой тайга эзэлдэг.

Ан амитадые агнахын ба загаhа барихын тула лицензи хэрэгтэй, юундэб гэхэдэ, гам хайрагүйгөөр хомор үүлтэрэй шубуу, загаhа ба ан амитадые хюдаха гээшэ тон хорюултай. Байгаалиие хамгаалжа ябахадаа, тэрэнэй тоогүй олон таабари ойлгожо шадахат. Байгаалиин хэды олон зуун миллион, миллиард жэлhээ нааша дэбжэжэ, тэмсэжэ, илажа, өөрынгөө мүнөө байhан байдалда ороhые ойлгохо, мэдэхэ гээшэ ехэ hонин, шухала хэрэг.

Теэд илангаяа hүүлшын жэлнүүдтэ манай республикын ой тайга соо галай аюул тохёолдохо ушарнууд тон ехээр үзэгдэнэ. Энэ ушарhаа дулдыдажа ехэ хохидол ушарна, аргагүй ехэ баялигнай хүмхиин тооhон боложо хоосорно. Бүхы арад зон юундэ иимэ гам хайрагүй гээшэбибди! Манай баялиг хэн хамгаалха болоноб? Байгаалиин тоогүй олон таабари, олон түхэлэй Улаан дэбтэр, бүхы дэлхэй дээрэ суурхаха байгаалиин нүүсэ баялиг гамнаха, тоолошогүй олон түрэлэй, ан амитадые хюдаха хорюултай.

Буряад ороной дэбисхэр доро Менделеевэй таблицада тоологдодог бүхы шахуу ашагта малтамалнуудай зүйлнүүд бии юм гэжэ омогорходог гээшэбди. Росси доторхи цинк, туулган, алтан, молибден гэхэ мэтын үнэтэй металлнуудай эгээн томо хэбтэшэнyyд Буряадта бии. Ганса нефридэй олон янза түхэл эндэ элбэгээр олохоор. Yнэхөөрөөшье, баян даа түрэл нютагнай. Илангаяа алтанай хэбтэшэ элбэг юм. Жэшээнь, Захааминай аймагта «Закаменск» гэжэ алта олзоборилдог акционернэ бүлгэм ажалладаг юм. Жэл бүри тонно шахуу алта олзоборилхо зорилго табидаг.

Республикын зургаан аймагуудай газар дээрэ алтанай хэбтэшэ олдонхой юм. Ахын, Баунтын, Хойто Муяынай магуудта энэ үнэтэ металл промышленна аргаар ашаглагдана. Тусхайлбал, «Бурятзолото» гэhэн акционернэ бүлгэмэй олзоборилогшод Ахын, Баунтын аймагуудта хүсэн түгэс үйлэдбэринүүдтэй. Энэ бүлгэмдэ дүн хамта 2650 хүн ажаллана. Тэдэнэрэй хүдэлмэри мүнөө үеын техникээр зэбсэгжэнхэй. Хада хабсагай онгилжо, шулуунуудые тусхай тээрмээр бутаруулан үйрүүлжэ, алтанай холисотой концентрат илгажа абадаг юм. Концентрат саашадань буйлуулха шэнэ цех Самарта hуурин даашаглалтада оронхой. Жэшээлхэдэ, 1999 ондо ганса «Бурятзолото» 3131 килограмм сэбэр алта олзоборилоо. Харин бусад олзоборилогшодтой хамта Буряад орондо 5300 килограмм алтан абтаа. Баунтын аймагта алта олзоборилго 150 жэлэй түүхэтэй. Мүнөө үедэ Баунтын аймагта багахан 10 предприяти алта олзоборилно. Тус тустаа 300-400 килограмм үнэтэ металл абажа шадана. Мүн бусадшье аймагуудта геологууд байгаалиин баялиг шэнжэлгын ажал үргэнөөр ябуулна.

Арбан жэлэй урда Охин-Булаг гэжэ нютагта бэшүүрэйхид нүүрhэ ашаглалгын уурхайhаа түлишэ малтан абажа эхилээ. Нүүрhэнэй эндэхи хэбтэшын нүүсэ миллион тонно гэжэ багсаагдана. Тиимэhээ арбаад жэлэй туршада уурхай ашаглагдаха ёhотой. Бэшүүрэйхид холоhоо үнэтэй түлишэ асаржа байнхаар, хүл дороо хэбтэhэн нүүрhээр бүхы аймагайнгаа хэрэглэмжые хангана. Захил байгаал hаань, бэшүүрэйхид хэдышье тонно нүүрhэ малтаха аргатай юм.

1997 онhоо эхилжэ нефрит шулуунай хэбтэшэнүүдые элирүүлхэ, байха газарыень геологическа талаар шудалха лицензинүүдтэй 6 хубиин бүлгэмүүд мүндэлөө hэн. Нефрит шулуу олзоборилго хэдэн зуун жэлэй түүхэтэй юм. Туркестанай, Хитадай, Бирмын, Шэнэ Зеландиин газарнуудта энэ шулуу хэр угhаа хойшо олзоборилдог hэн. Росси гүрэндэ түрүүшынхиеэ 1826 ондо энэ шулуун олдоhон түүхэтэй.

1963 ондо Зүүн Саяанай партиин геологууд (мүнөө – ГГПП «Байкалкварцсамоцветы») Буряадтахи нефрит шудалжа эхилээ. Манай республикада 17 газарта олдоhон энэ шулуунай шанарынь сэгнэгдээ. Тэрэшэлэн Ахын, Захааминай, Түнхэнэй, Мүяын болон Баунтын аймагуудта энэ шулуунай олдохоор 20 газарта бэдэрэлгэ хэгдэhэн байна. Буряадта олдоhон нефрит шулуунай онсо илгаань хадаа мүлигдэхэ бүреэ бүхэ ба ялагар болодог байна. «Байкалкварцсамоцветы» ГГПП–гэй бүтээн гаргадаг нефридэй зүйлнүүд дэлхэйн олон оронуудта эрилтэ ехэтэй, харин баяжуулагдаhан нефрит уласхоорондын аукционуудта үнэтэй сэндэ хүрэдэг байна. Гадна Баунтын аймагай Кавоктинска нефридэй уурхайда «Дылача» гэhэн гэр бүлын община тэрэниие олзоборилно. Энэ предприятида 20-25 тонно нефрит жэлдээ олзоборилогдоно. «Дылача» нефрит баяжуулангүйгөөр худалдана. ООО «Самоцветы» гэhэн предприяти геологическа бэдэрэлгын хүдэлмэринүүдые үнгэргэнэ. Тэдэ нефридэй шэнэ хэбтэшэнүүдые элирүүлнэ.

Буряад Республикада зуу гаран яhатан ажаhуудаг: буряадууд, ородууд, хамнигад, татарнууд, белорусууд, украинцууд, немецүүд, еврейнүүд, армянууд болон бусад. Өөhэдөө бодомжолоод үзыт, 100 гаран яhатан хоорондоо амгалан тайбан байдаг, элдэб зүрилдөөнүүд, хорото арсалдаанууд Байгалай шадархи хүн зоной дунда болодоггүй, ажа амгалан, эбтэй эетэй ажаhууна. Буряад ороноймнай арад зон тон хүндэмүүшэ, шадахысаа бэе бэедээ туhалжа ябаха ёhо гуримтай юм. Республиканска бюджет соо «Яhатанай политикэ» гэhэн гарза гаргалгын статья бии юм. Республика соомнай Буряад ороной арад зоной ассамблея, Буряадуудай хүгжэлтын соёлой түб хүдэлдэг. Тэрээнhээ гадна, республикын Президентын шадар шажантанай, яhатанай асуудалнуудтай харилсаатай ахалагшадай Совет ажалладаг. Эдэ бүгэдэ хүн зоной ажал ябуулгада ехэ нүлөө хүргэнэ, юундэб гэхэдэ, тэдэнэр арадай hанамжатай, hанал бодолтойнь зэргэсүүлэн, шухала асуудалнуудые шүүмжэлэн хэлсэжэ, зүб тобшолол гаргана.

Буряад орондо хүдөө ажахы олон янзын hалбаритай. Мал ажал, хони үсхэбэрилгэ, агнуури, загаhа барилга. Мал ажалай hайгаар Буряад орон мяхаар, hүүгээр, hүүнэй зүйлнүүдээр хангагдана. Хүдөө ажахын орошонууд республикын үндэhэтэнэй орошодо ехэхэн хуби оруулдаг. Манай эндэ талха таряа, огородой ургамал ба тэжээлэй ногоо ургуулдаг. Шэрүүн уларилай амисхалhаа боложо республикадамнай хүбэнэй ургамал (хлопок), виноград, техническэ ургамал, мүн дулаанда дуратай ургамалай ба сэсэгэй зүйлнүүдые ургуулхань тон орёо хүндэ юм.

Һүүлшын жэлнүүдтэ хамтын ажалай үгы болоhонhоо боложо, республикамнай ехэ гарзада ороо. Хүдөө ажахын продукци, илангаяа мяха, hү, үндэгэ үйлэдбэрилгэ доошолоо, адууhа малай тоо толгой ехээр хороо юм. Зарим нютагуудта хүдөөгэй ажаhуугшад хүндэ хүшэр байдалда байна. Мүнгэн зөөри үгы, бага олзотой шалтагаанhаа боложо, экономическа ба социальна байдал доошоо ороно. Тиигэбэшье, эрэлхэг зоригтойгоор, унаhан малгайгаа абангүй адуу мал үсхэбэрилгөөр гү, али агнуури ба загаhа барилгаар ажаллаhан хүн амиды гаралсахаhаа гадна, тон hайнаар хүгжэнэ.

Жэшээнь, Захааминай аймагта хэзээнэйшье сагта мяхалиг шэглэлтэй мал үсхөөдэг байhан юм. Мүнөөшье энэ заншалаа алдаагүй. Захааминай аймаг эбэртэ бодо малай мяхалиг үүлтэр үсхэбэрилгөөр түрүү зэргэдэ ябана. Мүнөө 34 мянган үнеэд ба буханууд тоологдоно, урда жэлнүүдтэйхитэй сасуулхада, малай тоо толгой үсөөрөө, гэбэшье, захааминайхид республика соогоо эгээл олон адуу малтай гэжэ тоологдоно.

Бүхыдөө республика соомнай таряа хуряалгын хүдэлмэринүүд эршэмтэй ябадаг. Орооhон болон үбhэ тэжээлгын бэлэдхэл сагай уларилhаа ехээр дулдыдадаг. Ган гасуурай тохеолдоошье hаа, хүдөөгэймнай ажалшад малай үбэлжэлгэдэ оролдосотой бэлдэдэг юм.

Поделиться

Опубликовать в Facebook
Опубликовать в Google Buzz
Опубликовать в Google Plus
Опубликовать в LiveJournal
Опубликовать в Мой Мир
Опубликовать в Одноклассники
Опубликовать в Яндекс