Буряад ороной түүхэ

Түүхын дурасхаалта зүйлнүүд тухай

Буряад ороной газар нютагуудта хэдэн мянган жэл соо хүн зоной бүтээhэн дурасхаалта тэмдэгүүд, харгы зам шадарай хабсагай шулуунда зураhан зурагууд олон байдаг. Тэдэ бүхы зурагууд ба хүшөөнүүд ехэ удха шанартай. Yзэг бэшэггүй аяар тэрэ урдын сагай хүнүүдэй ямар байдалтай байhаниие, хэды шэнээн адуу мал, эд зөөри баридаг, ямар ан гүрөөл агнадаг байhаниие түүхэ домог болгон, тэгшэ хабсагайн шулуунда зураглан бэшэhэн байдаг. Зэрлиг шахуу байдалтайшье hаа, хүн түрэлтэн орон нютагтаа, оршон байдалдаа омогтой байhанаа, хойто үеынгөө зондо мэдүүлхэ арга олоhон болоно хаш. Наhа бараhан хүниие хадагалхадаа, тэрэнэй хэргэм зэргын ёhоор хэтын хэтэдэ мартагдахагүй ехэ, бага дурасхаалай тэмдэгүүдые хэдэг байгаа. Тэдэниие хүшөө шулуун гэжэ нэрлэдэг. Хүшөөнүүд гурбан янза байдаг:

1) Шулуу обойлгожо сомоhон гү, али дундаа хонхортой хүшөөнүүдые үни холын нүүдэлшэдэй тэмдэг гэдэг.

2) Хабтагай томо шулуу hуулгажа хэhэн хүшөөе хэргэдэй ба зэргэ ехэтэй ондоо хүнүүдэй хүшөө гэхэ. Тэрээниие хэрэгсүүр гэжэ нэрлэдэг. Эдэнь Буряад, Монгол, хэргэд ба бэшэ нүүдэл зоной холимог хүшөөнүүд гэлсэдэг. Шулуу hуулгажа хэhэн хүшөөнүүд ехэнхидээ 900—1200 онуудай хоорондохи үедэ табигдаhан гэжэ шэнжэлэгдэнхэй юм ха.

3) Гурбадахи янзын томо хүшөөнүүд ехэнхидээ шулуунуудые тэбхылгэжэ, бага гонзогороор hубарюулжа табиhан, газаагуурнь шулуугаар тэбхэр гү, али түхэреэн хашаа баряад, дүрбэн зүгтэнь алагдаhан моринойнь дүрбэн табгай булажа, дээрэнь багахан шулуу обойлгоод, мяхыень тэндэ байлсаhан зон эдеэд тарадаг байhан гэхэ. Эдэ хүшөөнүүд нүгшэhэн баян, ноён зэргэтэй хүнүүдтэ табигдаhан түүхэтэй юм хаш.

«Шулуун дуугай болобошье, түүхэ хөөрэдэг юм» гэhэн эртэ урдын домогой үгэ олондо мэдээжэ байха. Бодисой зүйн (физикын) , тоогой ухаанай (математикын), газар hудлал (геологиин), кибернетикын шэнэ туйлалтануудые хуушанай hудлал (археологиин) шэнжэлгэдэ хэрэглэхэ талаар БНЗНЖУХ-(г)ой (СССР-эй) Шэнжэлхэ ухаанай хүреэлэнэй хуушанай hудлалай таhагай эрдэмтэд хэдэн мянгаад жэлдэ хадагалагдажа байhан hонирхолтой нюусануудые элирүүлнэ. Энээнэй ашаар хүн түрэлтэнэй ажабайдалай хүгжэhэн гол шатанууд болон зарим дурасхаалта зүйлнүүдэй наhа жэлые бүришье мэргэнээр тодорхойлно.

Дурасхаалта зүйлнүүдые оложо, наhыень тодорхойлhоной hүүлдэ тэдэниие гэмтээнгүй хадагалха, ямар бодосуудhаа бүридэhыень, ямар аргаар бүтээгдэhыень элирүүлдэг байна. Тиимэ мэдээнүүдые үндэhэ болгон, эртэ урдын соёл болбосоролой яагаад дэлгэрхые, тэрэ сагай арад зоной ажабайдалай дэбжэлтэ, харилсаа холбооной ямар байхые мэдэдэг.

Байгалай үмэнэхи хада ба губи талануудта эртэ урдын буусанууд, түүхэтэ зурагууд, хүшөөнүүд болон байдаг. Тиимэhээ ородой элитэ ехэ эрдэмтэд, тусхай hургуулитан тэдээн тушаа бүри үнинэй анхаралаа табидаг байгаа. 1675 ондо Москваhаа Хитадта hууха элшэн hайдаар эльгээгдэhэн Михоло Спафарий эртэ сагай буусанууд, эбдэрхэй hандархай ба эзэгүй хотонууд, эртэ урдын таряалангай, hубагай үлэгдэлнүүдые харгыдаа хараhанаа hонирхон бэшэhэн байдаг. Тэрэнэй хойно зуун жэл үнгэрөөд байхада, ородой хубисхалша, уран зохёолшо А. Н. Радищев Ородой зүүн зүгэй олон арадуудай түүхэ зохёон бэшэхэ зорилго урдаа табиха зуураа, Буряад угсаатанай эртэ урдын түүхэ болон бүришье эртэ сагай археологиин дурасхаалта тэмдэгүүд, тэрэ тоодо Алтайн ба Ононой, үргэнын губи тала, хада уулануудhаа олдоhон урда сагай үнгэтэ түмэрэй уурхайнуудта анхаралаа баhал табилсаhан байдаг. Удаань, арбан юhэдэхи зуун жэлэй турша эрдэмтэд болон нютагай юрын хүнүүд Байгалай үмэнэхи тала губи, хада уулануудhаа олдоhон үни галабай үлэгдэлнүүдые ехээр hонирходог болоhон байгаа.

Буряад-Монголой түрүүшын эрдэмтэн Банзарай Доржо (Доржи Банзаров) бүтээлнүүд соогоо Буряад зоной урдын байдал тушаа бэшэhэн байха юм. Хоридохи зуун жэлэй эхеэр эрдэмтэн К. Д. Талько-Грынцевич гэгшэ Байгалай урда талаар ехэхэн ажал хэжэ, олон тоото hонирхолтой юумэнүүдые олоhон байха.

Поделиться

Опубликовать в Facebook
Опубликовать в Google Buzz
Опубликовать в Google Plus
Опубликовать в LiveJournal
Опубликовать в Мой Мир
Опубликовать в Одноклассники
Опубликовать в Яндекс